Historia Słowian: od ludów wolnych do ludów zniewolonych
(od VIII wieku n.e. do końca XX wieku)

Początki – ludy między rzekami a imperiami
Pierwsze wzmianki o Słowianach pojawiają się w pismach bizantyjskich i arabskich (VI–VII w.), które opisują ich jako ludy równinne – rolników i handlarzy żyjących w rozproszeniu między Odrą, Dnieprem a Dunajem. Nie posiadali własnego imperium, co czyniło ich łatwym celem dla silniejszych sąsiadów. W VIII–XI wieku sprzedawano ich na rynkach niemal całego świata śródziemnomorskiego. Łacińskie * Sclavus * i angielskie * slave * mają to samo źródło – nazwę tych ludów. Arabscy i bizantyjscy kronikarze pisali, że „Sakaliba” – Słowian – sprzedawano w Kordobie i Bagdadzie; kupcy wenecjańscy i żydowscy pośredniczyli między Kijowem, Pragą, Krakowem a światem południa. Był to pierwszy w historii duży * szlak niewolników europejskich*, rozciągający się z północy na południe.

Światy zachodnie – Słowianie u Germanów i Franków
Po rozpadzie Karolingów i ekspansji Germanów na wschód (Slavica Marcha, Misje saski i krucjaty północne) wielu zachodnich Słowian – Obodrytów, Wieletów, Stodoran – zostało podbitych lub wchłoniętych do struktur feudalnych Niemiec i Czech. Słowiańskie kobiety i dzieci trafiają w tym okresie na rynki Hamburga, Magdeburga i Ratyzbony. To drugi, „germański” szlak – z połaci Łaby, Odry, Połabia na zachód Europy.

Ruś Kijowska i najazdy ze wschodu
Na wschodzie, między XIII a XIV wiekiem, po najazdach mongolsko‑tatarskich księstwa Rusi weszły w system danin Złotej Ordy. To „początek Imperium Przymusu” w miniaturze – społeczeństwo poddane centralnej daninie i przemocy. Gdy Moskwa zaczęła zastępować Ordy jako naczelna siła, przejęła ich model władzy. Iwan IV, zwany Groźnym, nadał mu mistyczną formę: według jego wizji wszyscy poddani są „niewolnikami cara” – * rab gosudarev *. Wszelkie nieposłuszeństwo równało się bluźnierstwu. Strach stał się instrumentem państwowej pedagogiki. W tym sensie można powiedzieć, że od XVI wieku Słowianie mieszkający na terenach Moskwy i Rusi Żmudzi żyli w państwowej niewoli instytucjonalnej.

Epoka pańszczyzny i imperium wschodniego
Od XVII do XIX wieku – w Rosji, na Ukrainie, Białorusi, Litwie, w Polsce, Austrii i na Bałkanach – system pańszczyźniany dotykał ponad połowy ludności słowiańskiej. W Rosji ok. 40 % społeczeństwa, w Galicji i na Bałkanach ok. 30 %. Chłopi pozbawieni wolności osobistej i sprzedawani z ziemią tworzyli korpus gospodarczy imperiów. Reformy XIX wieku przyniosły prawne uwolnienie, ale nie ekonomiczne – zależność od państwa pozostała.

Od caratu do ZSRR – ciągłość Imperium Przymusu
Po rewolucjach XX wieku Słowianie znowu znaleźli się w systemie przymusu. Ludzie z Rosji, Polski, Czechosłowacji, Ukrainy czy Bułgarii żyli w państwach, które oficjalnie nazywały się „wolnymi”, a w rzeczywistości przypominały zamknięte kolonie. Obywatele nie mogli swobodnie podróżować, rozmawiać ani pracować poza systemem państwowym. W ZSRR okresu stalinowskiego odsetek ludności zniewolonej w Gułagach, zesłanej lub objętej kontrolą administracyjną sięgał kilkunastu milionów. Historia Słowian znów zatoczyła koło: niewola państwowa zastąpiła pańszczyznę.

Żelazna kurtyna
Po 1945 roku większość narodów słowiańskich (poza Jugosławią) znalazła się w bloku państw zależnych od Moskiewskiego centrum. W Polsce, Czechosłowacji, NRD, Bułgarii i na Ukrainie panowała kontrola słowa, granicy i obyczajów. Łącznie około 170 mln ludzi – czyli ponad połowa społeczności słowiańskiej – żyła w systemie, który zachowywał nomenklaturę wolności, lecz praktykował zarządzanie stra­chem.

Wolni po raz drugi
Dopiero po rozpadzie bloku sowieckiego (1989–1991) narody słowiańskie odzyskały rzeczywistą autonomię. Po raz pierwszy w nowożytnej historii cały ten obszar pozostał poza strukturalnym zniewoleniem. To zaledwie jedno pokolenie.

Szacunkowa liczba zależnych Słowian w różnych epokach
 Okres   Szacowana populacja Słowian (mln)   Liczba zniewolonych (w mln)   Udział %   Źródła 
 VIII–XI w. handel Słowianami   5 – 8   0.5 – 1   10–15 %   arabskie i bizantyjskie kroniki 
 XVI – XVIII w. pańszczyzna i niewola tatarska   30 – 40   12 – 15   30–40 %   Davies, Hosking, Cambridge Economic History 
 XIX w. Imperium Rosyjskie   60 – 70   25   35–40 %   Conquest, Madariaga 
 ZSRR i blok wschodni (1917–1989)   200 – 250   150 – 170   60–70 %   Applebaum, Davies, UNESCO Population Studies 
Ta historia pokazuje, że dla Słowian niewola nie była epizodem, lecz ciągłym elementem historii. Od czasów, gdy ich imieniem nazwano samo słowo „niewolnik”, po lata, gdy wszyscy mieszkańcy bloku wschodniego byli zależni od jednego ośrodka władzy. 
I że dopiero koniec ZSRR otworzył dla nich drugi oddech wolności – prawdziwe światło latarnie po tysiącleciu cienia.